Wileńska Komisja Archeograficzna, działająca w XIX wieku, odegrała kluczową rolę w zabezpieczeniu i publikacji historycznych dokumentów z terenów dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Jej zbiory, wydane w serii „Akty wydawane przez Wileńską Komisję Archeograficzną” (AWAK), stanowią nieocenione źródło informacji dla genealogów badających losy rodzin zamieszkujących ziemie litewskie, białoruskie i polskie.
Zawartość aktów i jej znaczenie dla genealogii
W publikacjach Wileńskiej Komisji Archeograficznej znajdują się m.in.:
- Akty grodzkie i ziemskie – zawierające zapisy sądowe, transakcje majątkowe, podziały spadkowe, które pozwalają prześledzić własności ziemskie i koligacje rodzinne.
- Metryki i rejestry podatkowe – np. „Lustracje dóbr królewskich”, spisy podymnego, które wymieniają mieszkańców i ich status majątkowy.
- Dokumenty kościelne i klasztorne – dotyczące fundacji religijnych, zapisów testamentowych, co może potwierdzać związki rodzin z konkretnymi parafiami.
- Akty unii, przywileje i listy królewskie – w których występują nazwiska szlachty i urzędników.
Dla genealoga szczególnie cenne są wzmianki o przodkach w kontekście własności ziemskiej, spraw urzędowych lub konfliktów sądowych, co pozwala odtworzyć strukturę rodziny na przestrzeni wieków.
Jak korzystać z tych materiałów?
- Identyfikacja miejsca pochodzenia rodziny – wiele aktów jest powiązanych z konkretnymi powiatami (np. wileńskim, trockim, nowogródzkim), co ułatwia lokalizację przodków.
- Weryfikacja szlachectwa – AWAK zawiera liczne dokumenty potwierdzające nobilitacje, nadania herbów i przywilejów, co jest istotne dla badań nad szlachtą.
- Śledzenie zmian majątkowych – dzięki aktom sprzedaży, zastawów i darowizn można odtworzyć historię rodzinnych dóbr.
- Uzupełnienie brakujących metryk parafialnych – w przypadku zniszczenia ksiąg kościelnych akty grodzkie mogą być jedynym źródłem informacji.
Gdzie szukać publikacji Wileńskiej Komisji Archeograficznej?
- Biblioteki cyfrowe: Polona, Litewska Biblioteka Narodowa (epaveldas.lt), Rosyjska Biblioteka Państwowa.
- Archiwa: Litewskie Archiwum Historyczne w Wilnie, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie.
- Reprinty i wydania współczesne: Niektóre tomy AWAK zostały zdigitalizowane lub wznowione drukiem.
Podsumowanie
Dokumenty zgromadzone przez Wileńską Komisję Archeograficzną są bezcennym zasobem dla genealogów, zwłaszcza badających Kresy Wschodnie. Dzięki nim możliwe jest odtworzenie losów rodzin szlacheckich, mieszczańskich, a nawet chłopskich, sięgając nierzadko XVI–XVIII wieku. Systematyczna kwerenda w tych aktach może przynieść odkrycia, które uzupełnią drzewo genealogiczne o nowe, istotne informacje.
Warto pamiętać, że praca z tymi źródłami wymaga znajomości języka starobiałoruskiego, łaciny i polszczyzny kancelaryjnej, ale dla wytrwałych badaczy korzyści są nieocenione.